နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာကြာရေခါ ယင်းအချေကို လူထုက “ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ” လို့ သိလာကတ်ဖို့ဖြစ်တေ။ အင်္ဂလိပ်ဘုရင်ခံကို တိုင်းပြည်က ထွက်လားဖို့ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ပြောဖို့သူ၊ ထောင်တံခါးကို မကြောက်ဘဲ လူထု၏ နိုင်ငံရီးမျက်စိကို ဖွင့်ပီးဖို့သူ၊ အာသျှနိုင်ငံတိသို့ ခရီးထွက်ပနာ မြန်မာပြည်၏ လွတ်လပ်ရီးကို ကမ္ဘာ့အမြင်နန့် ချိတ်ဆက်ပီးဖို့ ရဟန်းတော်ဖြစ်လာဖို့ ဖြစ်တေ။ ယေဒါလေ့ ယင့်သမိုင်းအားလုံး မစတင်သိမ့်ခင် သူစွာ စစ်တွေမြို့က သာမန်ကုန်သည်မိသားစုတစု၏ သားဦးအချေတယောက်ရာ ဖြစ်ခရေ။[၂]

လူတယောက်၏ နောင်လာဖို့ဘဝကို မွီးရပ်မြီတခုတည်းက ဆုံးဖြတ်ပီးစွာလို့ မဆိုနိုင်ပါ။ ယေဒါလေ့ သူမြင်ခရေ ပတ်ဝန်းကျင်၊ မိသားစုက သင်ပီးခရေ တန်ဖိုးတိနန့် အချေဘဝက ကြုံခရရေ အာဏာဆက်ဆံရီးရို့က သူ၏စိတ်နီစိတ်ထားကို အခြီခံပုံဖော်ပီတတ်ရေ။ ဦးဥတ္တမ၏ ဘဝမာလေ့ စစ်တွေ၏ ဆိပ်ကမ်းလောက၊ ရခိုင်သမိုင်းမှတ်ဉာဏ်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာလူမှုဘဝနန့် ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရီး၏ မျက်နှာနှစ်ဖက်ရို့စွာ အစောပိုင်းကတည်းက အတူတကွ ဟိနီခကတ်ရေ။

ပေါ်ထွန်းအောင် မွီးဖွားလာချိန်မာ ရခိုင်ပြည်စွာ ဗြိတိသျှရို့ လက်အောက်သို့ ရောက်ခစွာမာ ရာစုနှစ်ဝက်ကျော်ရာ ဖြစ်တေ။ ပထမ အင်္ဂလိပ်–မြန်မာစစ်အပြီး ၁၈၂၆ ရန္တပိုစာချုပ်အရ ရခိုင်နန့် တနင်္သာရီကို ဗြိတိသျှရို့ သိမ်းယူခရေ။ ယင့်အချိန်ကစပြီးကေ ရခိုင်စွာ ဘုရင်ခံနိုင်ငံတော်၏ အနောက်ဘက်ပြည်တခု မဟုတ်ရာဘဲနန့် ဗြိတိသျှအိန္ဒိယအုပ်ချုပ်ရီးနန့် ကုန်သွယ်ရီးကွန်ရက်ထဲသို့ ဆွဲသွင်းခံခရရေ။[၃]

၁၈၇၉ ခုနှစ်စွာ မြန်မာတပြည်လုံး အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်ခံရရေနှစ် မဟုတ်သိမ့်ပါ။ မန္တလေးမာ သီပေါမင်း နန်းတက်ထားဆဲဖြစ်ပြီးကေ အထက်ဗမာပြည်မာ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တည်ဟိနီသိမ့်ရေ။ ရခိုင်ပြည်မာတော့ခါ ကိုလိုနီလက်အောက်မာ မျိုးဆက်နှစ်ဆက်ကျော် အသက်သျှင်ပစ်ခရရာ။ ယင့်ချင့်ကြောင့် ပေါ်ထွန်းအောင်၏ ငယ်ဘဝစွာ လွတ်လပ်ရေ ဗမာမင်းနိုင်ငံနန့် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ခံရို့ ရခိုင်ပြည်ကို တပြိုင်နက်ဟိနီသိမ့်ရေ ထူးခြားရေ အကူးအပြောင်းကာလနန့် တိုက်ဆိုင်ရေ။

သူ အသက်ခြောက်နှစ်ဝန်းကျင် ရောက်ချိန် ၁၈၈၅ ခုနှစ်မာ တတိယ အင်္ဂလိပ်–မြန်မာစစ် ဖြစ်ပွားပြီးကေ သီပေါမင်း ပါတော်မူခရေ။ နောက်တနှစ်မာ အထက်ဗမာပြည်ပါ ဗြိတိသျှအင်ပါယာထဲသို့ ထည့်သွင်းခံခရရေ။ ယင့်ချင့်ကြောင့် ပေါ်ထွန်းအောင်၏ မျိုးဆက်စွာ “တစိတ်တပိုင်းသိမ်းပိုက်ခံရရေ နိုင်ငံ” က “တနိုင်ငံလုံး ကိုလိုနီဖြစ်လားရေ နိုင်ငံ” သို့ ကူးပြောင်းခြင်းကို ငယ်ရွယ်စဉ်ကပင် ကြုံခရရေမျိုးဆက် ဖြစ်တေ။

ဒေအချက်ကို နောင်ဖြစ်လာဖို့ ဦးဥတ္တမ၏ နိုင်ငံရီးစိတ်ဓာတ်နန့် တိုက်ရိုက်အကြောင်းပြချက်အဖြစ် မသတ်မှတ်သင့်ပါ။ အချေတယောက်က နိုင်ငံရီးဖြစ်ရပ်အားလုံးကို အပြည့်အဝ နားလည်ခဖို့လို့ အထောက်အထားမဟိပါ။ ယေဒါလေ့ ရခိုင်ဘုရင့်နိုင်ငံပျောက်ဆုံးလားရေအကြောင်း၊ လူမျိုးခြားအုပ်ချုပ်ရီးနန့် ရခိုင်ပြည်၏ အတိတ်ဂုဏ်ရို့ကို အိမ်၊ ကျောင်းနန့် ဘုန်းကြီးကျောင်းတိမာ ပြောဆိုနီကတ်ဖို့ လူမှုဝန်းကျင်ထဲမာ သူ ကြီးပြင်းခရေလို့ ယူဆနိုင်ရေ။ ယင်းချင်စွာ ရင်းမြစ်ပေါ်အခြီခံရေ သမိုင်းဆိုင်ရာ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ချက် ဖြစ်ပြီးကေ၊ သူကိုယ်တိုင် ငယ်ဘဝအမှတ်တရအဖြစ် ရီးသားထားရေ တိုက်ရိုက်သက်သီ မဟုတ်ပါ။

စစ်တွေစွာ ကုလားတန်၊ မေယုနန့် လေးမြို့မြစ်ရို့ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်သို့ စီးဝင်ရာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ထက်မာ တည်ဟိရေ။ ဗြိတိသျှရို့က ရခိုင်ကို သိမ်းယူပြီးနောက် မြောက်ဦးထက် ဆိပ်ကမ်းနန့် အုပ်ချုပ်ရီးအတွက် ပိုသင့်လျော်ရေ စစ်တွေကို ရုံးစိုက်မြို့အဖြစ် ရွီးခပြီး “Akyab” လို့ ခေါ်ဝေါ်ခရေ။ ငါးဖမ်းရွာနန့် မြစ်ဝဒေသက စတင်ခရေ မြို့စွာ ၁၉ ရာစုအတွင်း ဆန်တင်ပို့ရာ အရေးကြီးဆိပ်ကမ်းတခု၊ အုပ်ချုပ်ရီးရုံးတိနန့် တရားရုံးတိ စုဝီးရာမြို့တခုအဖြစ် မြန်မြန်ဆန်ဆန် ကြီးထွားလာခရေ။ ၁၉၀၁ ရောက်ရေခါ စစ်တွေစွာ ဗြိတိသျှဗမာပြည်၏ အကြီးဆုံးဆိပ်ကမ်းမြို့တိအနက် တမြို့ဖြစ်နီရာလို့ သမိုင်းအကျဉ်းတိက မှတ်တမ်းတင်ထားရေ။[၄]

မြို့၏ တည်နီရာက အချေပေါ်ထွန်းအောင်၏ ကမ္ဘာမြင်ကွင်းကို ကျယ်စီနိုင်ခရေ။ ဆိပ်ကမ်းမာ ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောတွိ့နိုင်ရေ။ ကုန်သည်နန့် သင်္ဘောသားတိပါးက အိန္ဒိယ၊ ကာလကတ္တားနန့် အခြားနိုင်ငံရို့အကြောင်း ကြားနိုင်ရေ။ အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်ရီးရုံး၊ တရားရုံး၊ ကျောင်းနန့် သာသနာပြုအဖွဲ့တိကို မြင်နိုင်ပိုင် ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရား၊ ကျောင်းတိုက်နန့် ဒေသရိုးရာရို့လည်း နိစိုင်ဘဝထဲမာ ဟိနီရေ။ စစ်တွေစွာ “ကိုယ့်ယိုင်ကျေးမှု” နန့် “နိုင်ငံခြားအာဏာ” ရို့ကို သီးခြားမထားနိုင်ဘဲ မျက်နှာချင်းဆိုင် တွိ့မြင်ရရေ မြို့ဖြစ်ရေ။

ယေဒါလေ့ ဆိပ်ကမ်းဖွံ့ဖြိုးမှုကို လူတိုင်းတန်းတူ အကျိုးခံစားခရရေလို့ မထင်သင့်ပါ။ ဆန်စပါးတင်ပို့မှု၊ ငွေကြေးနန့် အစိုးရရာထူးတိက လူတချို့ကို အခွင့်အရီးပီးကေလေ့ လယ်သမား၊ အလုပ်သမားနန့် ဆင်းရဲသားရို့ကို ဈီးကွက်အတက်အကျ၊ အခွန်နန့် ကြွီးမြီရို့အပေါ် ပိုပြီးကေမှီခိုစီခရေ။ အင်္ဂလိပ်စာတတ်သူနန့် အုပ်ချုပ်ရီးယန္တရားနီးစပ်သူရို့ဧ့ လူမှုအဆင့် မြင့်လာပိုင် ရိုးရာပညာနန့် လက်လုပ်လက်စားဘဝရို့ကို နိမ့်ကျရေလို့ မြင်လာရေ အဆင့်ခွဲခြားမှုအသစ်လည်း ပေါ်လာရေ။[၃]

ယင့်ချင့်ကြောင့် စစ်တွေစွာ အခွင့်အလမ်းနန့် မညီမျှမှု နှစ်မျိုးလုံးကို သင်ပီးရေ မြို့ဖြစ်ရေ။ ပေါ်ထွန်းအောင်စွာ အင်္ဂလိပ်စာသင်လိုစိတ် ပြင်းပြခကေလေ့ နောင်မာ ကိုလိုနီပညာ၏ အုပ်ချုပ်ရီးရည်ရွယ်ချက်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဝီဖန်ခခြင်းမာ ဒေမျက်နှာနှစ်ဖက်ကို သူ့ဘဝအတွင်း ကိုယ်တိုင်ကြုံခရခြင်းနန့် ဆက်စပ်နိုင်ရေ။ ယင်းကို တိုက်ရိုက်အတည်ပြုနိုင်ဖို့ ကိုယ်ရီးမှတ်တမ်း မဟိကေလေ့ သူ၏ နောင်မိန့်ခွန်းတိနန့် ငယ်ဘဝဖြစ်ရပ်တိကို ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရာမှ ရဟိရေ အဓိပ္ပာယ်ကောက်ချက်ဖြစ်ရေ။

ဆရာတော်နန့် နီးစပ်ရေ ဆွီမျိုးတိဧ့ လက်ဆင့်ကမ်းမှတ်တမ်းကို အခြီခံရကေ “အမှန်ပြင်ဆင်သတ်မှတ်ခြင်း” ထုတ်ပြန်ချက်မာ မွီးဖွားရာနီရာကို စစ်တွေမြို့ ရူပရပ်၊ ဂု ရူပမြောက်ရပ်ကွက်၊ ချောင်းနားတန်းလမ်းနန့် ငပိန်လမ်းထောင့် လို့ အသေးစိတ် ဖော်ပြထားရေ။ “ဦးဥတ္တမအတွက် ဒိုင်ယာရီ” ဆောင်းပါးကလည်း ယင်းလိပ်စာနန့် တူညီစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားရေ။[၁][၅]

ရူပရပ်စွာ ပေါ်ထွန်းအောင်အတွက် နီအိမ်လိပ်စာတခုရာ မဟုတ်။ အိမ်နီးချင်းအချေတိပါးက စာကို ကြိုတင်သင်ယူနိုင်ခရေ လူမှုကွန်ရက်၊ ဈီးဆိုင်လုပ်ငန်းကို မြင်တွိ့ရရေ ကုန်သွယ်ရီးပတ်ဝန်းကျင်၊ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းနန့် အင်္ဂလိပ်ကျောင်း နှစ်မျိုးလုံးဆီသို့ လားနိုင်ရေ မြို့ပြအခြီအနီရို့ ပေါင်းစည်းရာ နီရာဖြစ်တေ။ အချေဘဝပုံပြင်တိအရ မိဘမသိဘဲ သူငယ်ချင်းတိပါးက စာသင်ထားပြီးကေ ကျောင်းဝင်ရေအခါ အတန်းမြင့်တက်ခွင့် တောင်းခရေ။ ယင့်ဖြစ်ရပ်စွာ ရပ်ကွက်အတွင်း အချေအချင်းချင်း အသိပညာမျှဝီမှု ဟိခကြောင်းကိုလည်း သွယ်ဝိုက်ပြသနီရေ။[၆]

ဦးဥတ္တမ၏ မိဘမျိုးရိုးကို ရီးသားရေအခါ ကကောင်းသတိထားရပါဖို့ဖြစ်ပါရေ။ လူသိများရေ နောက်ပိုင်းစာမူတိမာ ဖခင်နန့် မိခင်နာမည်တိ မတူညီဘဲ တွိ့ရရေ။

“ဆရာတော်အသျှင်ဥတ္တမ ငယ်ဘဝ” ဆောင်းပါးက ဖခင်ကို ဦးစံမြ၊ မိခင်ကို ဒေါ်အောင်ကြွဖြူ လို့ ဖော်ပြရေ။[၆] “ဆရာတော် ဦးဥတ္တမအကြောင်း” အထိမ်းအမှတ်စာမူက ဖခင်ကို ဦးမြသာဦး၊ မိခင်ကို ဒေါ်အောင်ကြွသူ လို့ ရီးထားရေ။[၂] ယပြီးနောက် ဆွီမျိုးရင်းချာဖြစ်သူ စာရီးဆရာ သာဘန်းအား တွီ့ဆုံပြီး မိသားစုလက်ဆင့်ကမ်းမှတ်သားချက်ကို စိစစ်ထားရေလို့ဆိုရေ “အမှန်ပြင်ဆင်သတ်မှတ်ခြင်း” ထုတ်ပြန်ချက်မာ ဦးမြသာဦးနန့် ဒေါ်အောင်ကြွဖြူ လို့ သတ်မှတ်ကြေထားပြီး ဖြစ်ပါရေ။[၁] ယင်းတွက်ကြောင့် မိဘနှစ်ပါးနာမည်ကို ဦးမြသာဦးနန့် ဒေါ်အောင်ကြွဖြူ လို့ရာ မှန်မှန်ကန်ကန် သုံးစွဲဖို့ လိုအပ်ပါရေ၊

မွီးသက္ကရာဇ်နန့်ပတ်သက်ပြီးကေလေ့ တရက်ကွာရေ မှတ်တမ်းနှစ်မျိုး ဟိရေ။ ဝေဟင်အောင်၏ “ဆရာတော် ဦးဥတ္တမအကြောင်း” မာ ၁၈၇၉ ဒီဇန်ဘာ ၂၇ ရက်၊ တနင်္ဂနွီနိ လို့ ဖော်ပြထားရေ။[၂] “အမှန်ပြင်ဆင်သတ်မှတ်ခြင်း” နန့် “ဦးဥတ္တမအတွက် ဒိုင်ယာရီ” ရို့ကမူ ၁၈၇၉ ဒီဇန်ဘာ ၂၈ ရက်၊ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၄၁ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၁ ရက် လို့ တူညီစွာ ဖော်ပြကတ်တေ။[၁][၅] နောက်ပိုင်း အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အတ္ထုပ္ပတ္တိအကျဉ်းတိမာလေ့ ဒီဇန်ဘာ ၂၈ ရက်ကို အသုံးများပါရေ။[၇]

တရက်ကွာခြင်းစွာ လက်ရီးမူကူးရာက မှားခြင်း၊ မြန်မာပြက္ခဒိန်က အင်္ဂလိပ်ပြက္ခဒိန်သို့ ပြောင်းရာမာ ကွာခြားခြင်း၊ သို့မဟုတ် အောက်မိဖွီစာမူ ပြန်လည်တည်းဖြတ်ရာက ဖြစ်နိုင်ပါရေ။ ဇာအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်စွာကို မူရင်းစာရွက်စာတမ်းမဟိဘဲ အတိအကျ မပြောနိုင်ပါ။ အထောက်အထားအလီးချိန်အရ ၁၈၇၉ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာ ၂၈ ရက် ကို အဓိကထားအသုံးပြုကတ်စွာ တွိ့ရပါရေ။

ရင်းမြစ်အများစုက ငယ်နာမည်ကို ပေါ်ထွန်းအောင် လို့ တူညီစွာ ဖော်ပြကတ်ရေ။ အထိမ်းအမှတ်စာမူတခုမာ အခြားနာမည် သို့မဟုတ် အိမ်ခေါ်နာမည်အဖြစ် “ဆံကောက်ချေ” လို့ ပါဟိရေ။ ရခိုင်စကားတွမာ “ချေ” စွာ အချေကို ချစ်စနိုးခေါ်ရေအသုံး ဖြစ်ပြီးကေ ဆံပင်ကောက်ရေအချေဆိုစွာ ရုပ်သွင်လက္ခဏာပေါ် အခြီခံရေ အိမ်ခေါ်နာမည်ဖြစ်နိုင်ရေ။ ယေဒါလေ့ ယင်းနာမည်ကို တခုတည်းသော နောက်ပိုင်းစာမူမာရာ တွိ့ရအတွက် အတည်ပြုထားရေ တရားဝင်နာမည်အဖြစ် မယူသင့်ပါ။[၂]

“ပေါ်ထွန်းအောင်” က “ရှင်ဥတ္တမ”၊ ပြီးမှရာ “ဦးဥတ္တမ” ဖြစ်လာခြင်းစွာ နာမည်ပြောင်းရုံမဟုတ်ဘဲ လူမှုအခန်းကဏ္ဍ ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်ရေ။ လူနာမည်က မိသားစုနန့် ရပ်ကွက်က ပီးရေ အထောက်အထားဖြစ်ပြီးကေ ရဟန်းဘွဲ့က သာသနာ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ရဟိရေ အထောက်အထားဖြစ်ရေ။ “ဥတ္တမ” ဆိုရေ ပါဠိစကားမာ မြင့်မြတ်ရေ၊ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်ရေ ဆိုရေ သဘောဟိရေ။ နောက်ပိုင်းမာ ယင့်ဘွဲ့စွာ လူတဦး၏ ရဟန်းနာမည်ထက် ကျော်လွန်ပြီးကေ ကိုလိုနီဆန့်ကျင်ရီး၏ သင်္ကေတတခု ဖြစ်လာခရေ။

မိသားစုမှတ်တမ်းတိအရ ပေါ်ထွန်းအောင်စွာ မွီးချင်းသုံးဦးအနက် အကြီးဆုံးဖြစ်ရေ။ ညီဖြစ်သူမာ ကျော်ထွန်းအောင် ဖြစ်ပြီးကေ နောင်မာ ရှင်အရိယ/အရိယဝံသ ဆိုရေ ရဟန်းဘွဲ့နန့် တွိ့ရရေ။ နှမမာ မအိမ်စိုး ဖြစ်ရေ။[၂][၆] ငယ်ဘဝမှတ်တမ်းတိမာ အထူးသဖြင့် ညီအစ်ကိုနှစ်ယောက်၏ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှုကို အလီးပီးရီးသားထားရေ။ အစ်ကို ကျောင်းလားရေအခါ ညီက ကျောင်းမတက်အတွက် စိတ်ညှိုးမသက်သာဖြစ်နီရတွက် အစ်ကိုကို ကျောင်းက ပြန်ထုတ်ခရရေဆိုရေ ဇာတ်ကြောင်းလည်း ပါဟိရေ။[၆] နောက်ပိုင်းအထိ ဦးဥတ္တမက ညီဖြစ်သူကို စာရီးဆုံးမခခြင်း၊ အများအကျိုးဆောင်ရွက်ဖို့ တိုက်တွန်းခခြင်းရို့နန့် ညီမဖြစ်သူကိုလည်း ဂျပန်ထိ ပညာတော်သင် ခေါ်ယူခြင်းတိကို တွဲကြည့်ကေ မောင်နှမသံယောဇဉ်စွာ သူ့ဘဝတလျှောက် အရေးပါခကြောင်း မြင်နိုင်ပါရေ။

သားဦးဖြစ်ခြင်းကလည်း အခန်းကဏ္ဍတခု ပီးခနိုင်ရေ။ ညီကို ဦးဆောင်ရခြင်း၊ မိသားစု၏ မျှော်လင့်ချက်ကို ပထမဆုံးထမ်းရခြင်းနန့် မိဘ၏ စည်းမျဉ်းကို စတင်စမ်းသပ်သူဖြစ်ခြင်းရို့စွာ သူ့ငယ်ဘဝဇာတ်ကြောင်းတိမာ ထင်ရှားရေ။ ဒုတိယဆုကို မလိုချင်ဘဲ ညီကိုပါ ပထမဖြစ်အောင် ကြိုးစားဖို့ ပြောခရေ ဖြစ်ရပ်စွာ ယင်းဦးဆောင်လိုစိတ်ကို ပြသနီရေ။[၆]

“ဆရာတော်အသျှင်ဥတ္တမ ငယ်ဘဝ” ဆောင်းပါးမာ မိသားစုကို သာမန်ကုန်သည်မိသားစုလို့ ဖော်ပြထားရေ။[၆] “သာမန်” ဟူသောစကားကို ဆင်းရဲရေလို့ မဖတ်သင့်ပိုင် ချမ်းသာရေ အထက်တန်းစားလို့လည်း မယူသင့်ပါ။ ဈီးဆိုင်၊ ကုန်သွယ်ရီးနန့် ဆိပ်ကမ်းလောကနီးစပ်ရေ မြို့ပြမိသားစုဖြစ်နိုင်ပြီးကေ သားတိဧ့ ပညာရီးကို စဉ်းစားပီးနိုင်ကေလေ့ နိုင်ငံခြားသို့ အလွယ်တကူပို့နိုင်ရေ ဓနအင်အားမျိုး မဟိခဟန်တူရေ။

မိဘရို့က အစပိုင်းမာ အင်္ဂလိပ်ကျောင်းသို့ မပို့လိုကြောင်း ငယ်ဘဝမှတ်တမ်းက ဆိုရေ။ အင်္ဂလိပ်စာတတ်သူတိစွာ အစိုးရအလုပ်ရပြီးကေ လူမှုဂုဏ်မြင့်လာနိုင်ကေလေ့ မိဘနန့်ဝီးရာ မြို့တမြို့သို့ ပြောင်းရွှိ့ရတတ်တွက်နန့် သားတိကို လက်မလွှတ်လိုခြင်းဖြစ်စွာလို့ ရှင်းပြထားရေ။ ပေါ်ထွန်းအောင်နန့် ကျော်ထွန်းအောင်ရို့က အိမ်ကထွက်ပနာ ရက်ပေါင်းများစွာ အပြင်မာ နီးရာ အင်္ဂလိပ်ကျောင်းထားပီးဖို့ ဆန္ဒပြပိုင် ပြုလုပ်ရေခါမှ မိဘရို့ သဘောတူခကြောင်း ဆိုပါရေ။[၆] အင်္ဂလိပ်ကျောင်းတက်ခွင့် မပီးလို့ ၁၅ ရက်တိတိ ထွက်ပြီးခြင်း စသည်ဖြစ်ရပ်တိစွာ မိသားစုအတွင်း ပညာရီးနန့် ခွဲခွာမှုအပေါ် ဟိရေ တင်းမာမှုကို ဖော်ပြရေ အဓိပ္ပာယ်ဟိရေ မှတ်ဉာဏ်တခုဖြစ်ရေ။ မိဘရို့စွာ သား၏ဆန္ဒကို ကန့်ကွက်ခကေလေ့ နောက်ဆုံးမာ ကျောင်းပို့ခရေ။ နောင် သာသနာ့ပညာသင်လိုရေအခါမာလေ့ လုံးဝတားဆီးမထားဘဲ ကိုရင်ဝင်ပီးခကတ်ရေ။ မိသားစု၏ ထိန်းကျောင်းမှုနန့် အချေ၏ ကိုယ်ပိုင်ဆန္ဒရို့ အပြန်အလှန် တွန်းအားပီးရာက ပေါ်ထွန်းအောင်၏ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်လိုစိတ် ပိုပြီးကေခိုင်မာလာခဟန် ဟိရေ။

ရခိုင်လူမှုဘဝမာ မိသားစု၊ ရပ်ရွာနန့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းရို့စွာ သီးခြားအဖွဲ့အစည်းတိ မဟုတ်ဘဲ အပြန်အလှန်မှီခိုနီကတ်ရေ။ အချေကို မိဘနှစ်ဦးတည်းက ပညာပီးခြင်းမဟုတ်။ အိမ်နီးချင်း၊ ဆရာ၊ ဘုန်းကြီး၊ ဆွီမျိုးနန့် ရပ်ရွာလူကြီးရို့ကပါ ဆုံးမပျိုးထောင်ကတ်ရေ။ ပေါ်ထွန်းအောင်စွာ ကျောင်းမတက်ခင် သူငယ်ချင်းတိပါးက စာသင်နိုင်ခခြင်း၊ နောက်ပိုင်း ဦးရီး၏ဆိုင်မာ ကူလုပ်ရင်း ဖေသာစုဖို့ ကြိုးစားခခြင်းနန့် ဘုန်းကြီးကျောင်းသို့ ဝင်ရောက်ပညာသင်ခြင်းရို့က ယင်းလူမှုကွန်ရက်ကို ထင်ဟပ်စီရေ။[၂][၆]

ရခိုင်ရို့ဧ့ သမိုင်းမှတ်ဉာဏ်မာ ဓညဝတီ၊ ဝေသာလီနန့် မြောက်ဦးခေတ်ရို့ဧ့ အတိတ်ဂုဏ်၊ မဟာမုနိနန့် သာသနာအမွီအနှစ်၊ ၁၇၈၄ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံဆုံးရှုံးမှုနန့် ၁၈၂၆ နောက်ပိုင်း ကိုလိုနီဘဝရို့ ဆက်စပ်နီရေ။ ဦးဥတ္တမရီးသားထားရေ “ရခိုင်ပြည်တမ်းတဖွဲ့” မာ ဓညဝတီ၊ ဝေသာလီ၊ မြောက်ဦး၊ စစ်တွေ၊ ကစ္ဆပနဒီနန့် ရွှေစေတီကျောင်းရို့ကို လွမ်းဆွတ်စွာ ဖော်ပြထားရေ။ ကဗျာထဲမာ သူ၏ ရခိုင်သမိုင်းနန့် နယ်မြီမှတ်ဉာဏ်ကို ပြသရေ စာပီအထောက်အထားတခုအဖြစ်လေ့ အရေးကြီးရေ။[၈]

ယင့်ယိုင်ကျေးမှုက သူ့အား အနည်းဆုံး စိတ်ဓာတ်သုံးမျိုး ပျိုးထောင်ပီးခရေလို့ သူ၏နောင်ဘဝနန့် ငယ်ဘဝမှတ်တမ်းတိက ဆင်ခြင်နိုင်ရေ။ ပထမမှာ ပညာကို ယှာဖွီလိုရေစိတ် ဖြစ်ရေ။ ဒုတိယမှာ ကိုယ့်လူမျိုးနန့် သာသနာ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ထိန်းလိုရေစိတ် ဖြစ်ရေ။ တတိယမှာ အောက်ကျခံနီရခြင်းကို သဘာဝကျရေလို့ လက်မခံရေစိတ် ဖြစ်ရေ။ မိသားစု၊ ကျောင်း၊ ရပ်ရွာ၊ ကိုလိုနီမြို့ပြနန့် နောက်ပိုင်း ခရီးလားအတွေ့အကြုံရို့က အမျိုးသားရီးစိတ်ကို အဆင့်ဆင့် ပုံဖော်ခခြင်းဖြစ်ရေ။

ပေါ်ထွန်းအောင်၏ ငယ်ဘဝမာ ထင်ရှားရေ နောက်ထပ်အချက်မာ နိုင်ငံခြားသို့ ပညာလားသင်လိုစိတ် ဖြစ်ရေ။ မှတ်တမ်းအရ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုတဦးက ညီအစ်ကိုနှစ်ဦးကို မွီးစားပြီးကေ ကာလကတ္တားသို့ ပညာသင်ပို့လိုကေလည်း မိဘတိက ခွင့်မပြုခကြောင်း ဆိုရေ။ ပေါ်ထွန်းအောင်က တရက်မာ မိဘမလွှတ်ကေလေ့ အိမ်ကထွက်ပြေးပြီးကေ နိုင်ငံခြားမာ ပညာသင်ဖို့လို့ ပြောခရေဆိုရေ မိသားစုဇာတ်ကြောင်းလည်း ပါဟိရေ။[၂]

အသက် ၁၃ နှစ်ဝန်းကျင်မာ ဖေသာဟိမှ ပညာလားသင်နိုင်ဖို့လို့ တွေးပြီးကေ မိခင်ဘက် ဦးရီး၏ဈီးဆိုင်မာ ဝင်ကူပြီးကေ ဖေသာစုခရေလို့ ဆိုရေ။ ဦးရီးက သိလားအတွက်နန့် ဖေသာပြန်ယူလိုက်တေအခါ အိမ်သို့မပြန်ဘဲ ဘုန်းကြီးကျောင်းဘက်သို့ လှည့်လားခရေ။

ဒေနီရာမှာ မှတ်သားရဖို့ အချက်က သူ၏ အဝီးသို့ လားလိုစိတ်ကို စစ်တွေမြို့၏ ပထဝီနန့် ခွဲမရခြင်းဖြစ်ရေ။ မြစ်ဝဆိပ်ကမ်းမာ နီထိုင်သူအတွက် ကာလကတ္တား၊ စင်္ကာပူ၊ အိန္ဒိယနန့် ပင်လယ်ရပ်ခြားစွာ ပုံပြင်ထဲက ကမ္ဘာမဟုတ်။ သင်္ဘောလမ်းကြောင်းထက်က ရောက်နိုင်ရေနီရာတိဖြစ်တေ။ နောက်ပိုင်း ဦးဥတ္တမ အာသျှနန့် ဥရောပတခွင် လှည့်လည်ခခြင်းကို အချေခါ ဆိပ်ကမ်းမြို့က ဖွင့်ပီးခရေ အဝေးမြင်စိတ်နန့် ဆက်စပ်ဖတ်နိုင်ရေ။ ဒေချင့်စွာ တိုက်ရိုက်ထွက်ဆိုချက်မဟုတ်ဘဲ ဘဝလမ်းကြောင်းနန့် မွီးရပ်ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဆက်စပ်သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်ပါရေ။

အတ္ထုပ္ပတ္တိစာပီတိမာ ထင်ရှားသူတဦး၏ အချေဘဝဖြစ်ရပ်တိုင်းကို နောင်အောင်မြင်မှု၏ နိမိတ်အဖြစ် ရီးလေ့ဟိရေ။ ပေါ်ထွန်းအောင် စာဖတ်မြန်ခြင်းကို နောင်ပါမောက္ခဖြစ်ဖို့ လက္ခဏာ၊ ဒုတိယဆုပစ်ခြင်းကို နောင်ကိုလိုနီအာဏာမခံရေ လက္ခဏာ၊ အိမ်ကထွက်ပြီးခြင်းကို နောင်တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်၏ အစလို့ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဖို့ လွယ်ရေ။ ယေဒါလေ့ လူ့ဘဝစွာ နောက်မှပြန်ကြည့်ရေအခါလောက် တကြောင်းတည်း မဖြောင့်ပါ။

သူစွာ ထူးခြားရေ အချေတဦး ဖြစ်နိုင်ကေလေ့ သူ့အား ဦးဥတ္တမဖြစ်စီခစွာမာ ငယ်ဘဝအကျင့်တခုတည်း မဟုတ်။ ရခိုင်ပြည်၏ နိုင်ငံဆုံးရှုံးမှုမှတ်ဉာဏ်၊ စစ်တွေ၏ ဆိပ်ကမ်းကမ္ဘာ၊ မိသားစု၏ ချုပ်ကိုင်မှုနန့် လိုက်လျောမှု၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းပညာ၊ အင်္ဂလိပ်ကျောင်း၊ ကာလကတ္တားနန့် ဂျပန်အတွိ့အကြုံ၊ အိန္ဒိယအမျိုးသားရီးလှုပ်ရှားမှုနန့် ကိုယ်တိုင်ကြုံရရေ ကိုလိုနီဖိနှိပ်မှုရို့ အားလုံးက သူ့ကို အဆင့်ဆင့် ပြုစုပျိုးထောင်ခရေ။

ယင့်တွက်တာကြောင့် ဒေအခန်း၏ အဓိကမေးခွန်းမာ “ဦးဥတ္တမစွာ မွိးကတည်းက သူရဲကောင်းလား” မဟုတ်ပါ။ “စစ်တွေမြို့က ပေါ်ထွန်းအောင်ဆိုရေ အချေကို ဇာလူမှုကမ္ဘာက ဇာပိုင်ပုံဖော်ပီးခသလဲ” ဆိုရေမေးခွန်း ဖြစ်ရေ။ အဖြေကတော့ မြစ်ဝဆိပ်ကမ်း၏ အဝေးမြင်စိတ်၊ ရခိုင်အတိတ်၏ ဂုဏ်နန့် နာကျင်မှု၊ မိသားစု၏ ချစ်ခြင်းနန့် စည်းမျဉ်း၊ သာသနာ့ပညာ၏ အခြီခံနန့် ကိုလိုနီခေတ်၏ မညီမျှမှုရို့ ပေါင်းစပ်ထားသည့် လူမှုကမ္ဘာတခု ဖြစ်ရေ။

၁။ သာဘန်းနန့် တွေ့ဆုံ၍ မိသားစုလက်ဆင့်ကမ်းမှတ်တမ်း -[အမှန်ပြင်ဆင်သတ်မှတ်ခြင်း]

၂။ ဝေဟင်အောင်၊ [ဆရာတာ် ဦးဥတ္တမအကြောင်း]

၃။ ခိုင်ကျော်နွယ်၊ [ဆရာတော်အသျှင်ဥတ္တမ ငယ်ဘဝ]

၄။ [Sittwe], သမိုင်းနန့် ပထဝီအကျဉ်း၊ အွန်လိုင်းစွယ်စုံကျမ်း

၅။ အသျှင်ဣန္ဒဝံသ၊ [ဦးဥတ္တမအတွက် ဒိုင်ယာရီ]

၆။ ခိုင်ကျော်နွယ်၊ [ဆရာတော်အသျှင်ဥတ္တမ ငယ်ဘဝ]

၇။ [U Ottama], အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အတ္ထုပ္ပတ္တိအကျဉ်း။

၈။ အသျှင်စက္ကိန္ဒ (ရခိုင်ပြည်)ဖော်ပြသော ဦးဥတ္တမရေးသော-[ရခိုင်ပြည်တမ်းတဖွဲ့]